حجاب دختران ماه غبغب * پسرها را كند همخوابهء شب ايرج ميرزا ، در قالب اشعار متعدد خود ، افزون بر آن‌كه با حالت طنز به حجاب مىتازد ، مىكوشد تا با ارائهء برخى از استدلال‌هاى عامه‌پسند ، حجاب را مورد انتقاد قرار دهد ؛ برخى از اين انتقادها ، همان‌هايى است كه در مقالات مخالفان حجاب طرح گشته و به آن‌ها پاسخ داده شده است . از ميان قصيده‌هاى ايرج ميرزا در اين باب ، يك قصيده شهرت فراوانى يافت و همين سبب شد تا مخالفان وى ، در برابر آن قصيده ، شعرها بسرايند ؛ چندان‌كه برخى از مخالفان حجاب ، مصرعى از اين قصيدهء او را عنوان مقالهء خود بر ضد حجاب قرار دادند . اين قصيدهء وى كه به صراحت در نقد حجاب است ، همراه با انتقاد تند از فقها و اسلام شناسانى است كه مدافع حجاب بوده‌اند . ايرج ميرزا ، مانند برخى از مخالفان مىكوشد تا بر اين نكته پافشارى كند كه اساسا حجاب در قرآن نبوده و دست ساختهء فقيهان است : نقاب دارد و دل را به جلوه آب كند * نعوذ باللّه اگر جلوه بىنقاب كند فقيه شهر به رفعِ حجاب مايل نيست * چرا كه هرچه كند حيله در حجاب كند چو نيست ظاهر قرآن به وفق خواهش او * رود به باطن و تفسير ناصواب كند مصرع « فقيه شهر . . . » عنوان مقاله‌اى است كه به قلم محمد تقى اصفهانى در حبل المتين در دفاع از كشف حجاب نوشته شده و ما نقدى را كه بر آن نوشته در مجلهء الاسلام چاپ شيراز به چاپ رسيده ، در همين مجموعه آورده‌ايم . ايرج ميرزا به دنبال آن ، انتقاد ديگر او چنان است كه با وجود حجاب ، پسران نمىتوانند همسران دلخواه خويش را انتخاب كنند ؛ چرا كه اجازهء ديدن آنان را پيش از ازدواج ندارند : به غير ملّت ايران كدام جانور است * كه جفت خود را ناديده انتخاب كند و در عارف‌نامه « 1 » هم مىگويد : خدايا كى شوند اين خلق خسته * از اين عقد و نكاح چشم بسته « 2 » اين همان اشكالى است كه در بسيارى از مقالات مخالفان حجاب آمده و موافقان پاسخ‌هايى مانند اين‌كه شارع اجازهء ديدن دختر را به خواستگار داده است ، ارائه كرده‌اند . ايرج ميرزا وجود حجاب را اسباب عقب‌ماندگى زنان دانسته و اين را عاملى براى ادامهء

--> ( 1 ) . دربارهء ابو القاسم عارف كه در سال 1339 به مشهد آمد و در باغى ميهمان كلنل محمد تقىخان پسيان شد . ايرج ميرزا كه آن زمان در مشهد بود ، از اين‌كه عارف نزد او نيامده گله كرده اين مثنوى را در 515 بيت سرود . بنگريد : از صبا تا نيما ، ج 2 ، ص 391 ( 2 ) . بنگريد به شعر فكاهى غلامرضا روحانى در مناظره دو نفر دربارهء ازدواج به سبك قديم و جديد در باب رؤيت زن پيش از ازدواج . كليات اشعار و فكاهيات روحانى « اجنه » ، ( تهران ، كتابخانهء سنايى ) ص 208